نشر نخستین کتاب در مورد جشن سده در تاجیکستان

رستم عجمی؛ استاد اکادمی ملی علوم تاجیکستان

چکیده:

در فرهنگ مردم آریایی چهار جشن مهم دیده می­‌شود که هر کدام از آن با یکی از عناصر چهارگانه ( آب، آتش، باد و خاک ) ارتباط دارند. متاسفانه برخی از این جشن­‌ها در طول تاریخ به بوتۀ فراموشی سپرده شده ­اند. اما برخی از آن‌ها از قدیم تا کنون میان مردم رایج بوده­ است.

در فرهنگ مردم آریایی چهار جشن مهم دیده می­‌شود که هر کدام از آن با یکی از عناصر چهارگانه ( آب، آتش، باد و خاک ) ارتباط دارند. متاسفانه برخی از این جشن­‌ها در طول تاریخ به بوتۀ فراموشی سپرده شده ­اند. اما برخی از آن‌ها از قدیم تا کنون میان مردم رایج بوده­ است. جشن سده نیز یکی از جشن‌های زیبا و زمستانی است که به عنصر آتش مرتبط است. این جشن هرچند در طول تاریخ به دلیل عوامل اجتماعی و فرهنگی فراموش شده بود، اما در تاجیکستان بعد از استقلال، دوباره احیا شد. و اکنون همه ساله، این جشن با رسم و رسوم  و با یک شکوه خاص و بزرگی در سراسر تاجیکستان برگزار می‌­شود. نور و روشنایی هستۀ اصلی جشن سده را تشکیل می‌­دهد. در جشن سده که به باور مردم شناسان و فولکلورشناسان؛ نور خورشید چهل روزه شده و از اوج سردی چهل روز و شب زمستان عبور کرده و نجات یافته­ است مردم آریایی، گلخن و آتش روشن می­‌کنند تا به پیش‌واز خورشید چهل روزه بروند. جشن سده در حقیقت ادامۀ جشن یلدا است که در شب یلدا مهر و نور خورشید متولد می‌شود و در جشن سده از نیروهای اهریمنی نجات می‌یابد، قدرتمند می‌­شود و نورش تمام جهان را  فرا می­‌گیرد. و آهسته آهسته خورشید به نوجوانی قدم می­‌گذارد که وقت کشت و کار و نوروزی است.

در رابطه به این موضوع  از سوی دانشمندان و فولکلورشناسان شناخته شدۀ تاجیک مقالات زیادی در روزنامه‌­ها، مجله­‌ها و در برخی کتاب­‌ها به نشر رسیده­ اند. به مانند «مهرگان و سده در آیینۀ تمدن مردمان آسیای مرکزی» (مولف و محرر: ا. رجب اف. دوشنبه: دانش، ۲۰۱۷. ص ۲۲۹ – ۲۳۸)، «گلخن سده» (مجموعه مقاله‌­ها و شعرها، مرتب گ. صفر. دوشنبه: ادیب، ۲۰۱۸. ۱۰۰ ص)، «آتش جشن سده آتش مهر وطن است»، ( جمهوریت، ۲۰۱۰، ۳۰ ژانویه) و… اما نخستین کتابی که با این موضوع در تاجیکستان  به تازگی  نشر شده ­است می‌­توان به  کتاب « سده جشن گرمی و نور» اشاره کرد. این کتاب به قلم دکتر دل‌شاد رحیمی؛ فولکلورشناس شناختۀ تاجیک، در سال ۲۰۲۰ از طرف انتشارات ارژنگ به تعداد ۲۵۰ نسخه،  در حجم ۱۶۰ صفحه به خط سیریلیک به نشر رسیده­ است. کتاب دارای یک پیش‌گفتار، ۱۲ مبحث، یک خلاصه و ۲ ضمیمه است. در پیش‌گفتار این کتاب اشارۀ مختصری به اهمیت و ماهیت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی جشن سده، آتش، و شخصیت بی نظیر اسطوره‌­ای هوشنگ شده ­است. در نخستین مبحث کتاب با عنوان « تصویر و توصیف آتش در اساطیر ایران باستان»  مولف به تحلیل و بررسی عنصر آتش و اهمیت آن در ماخذها و منابع تاریخی و قدیمی به مانند کتاب «اوستا» که در آن آذر به عنوان پسر خدا و نگهبان آتش ذکر شده ­است می‌پردازد. هم‌چنین در بخش یسنی به پنج نوع آتش که در آتشکده­‌های بزرگ فروزان و مورد ستایش بوده ­اند اشاره می­‌کند. در این بخش به نبرد و مبارزه بین آذر و اژیدهاک ( ضحاک ) و شخصیت­‌های اسطوره‌­ای، و برخی رسم و رسوم که در محور آن‌ها آتش قرار دارد نکته­‌های جالبی را بیان می‌­دارد. در مبحث دوم با عنوان « هوشنگ – کاشف آتش و هنرها» به شکل مبسوط  به شخصیت و کارنامۀ هوشنگ از دید برخی منابع کهن و قدیمی پرداخته می‌­شود. در مبحث چهارم که اختصاص به موضوع « روایت‌­ها در بارۀ بنیادگزاری و تجلیل جشن سده» دارد در بارۀ چگونگی پیدایش جشن سده، علت نام‌گذاری آن را از نقطه نظر کتاب‌­های « شاهنامه » ( فردوسی)، «آثارالباقیه » (ابوریحان بیرونی) و « زین الاخبار » ابوسعید ابوالخیر  بررسی می­‌کند. در آخر این بخش با ذکر نسبت دادن جشن سده به شاهان اساطیری هوشنگ، فریدون، اردشیر بابکان، دلایل تجلیل از این جشن را در ص ۲۷ چنین شرح می‌­دهد:

  • هوشگ در این روز طرز افروختن آتش را کشف کرد.
  • در این روز هوشنگ پیشدادی تاج عالم را به دست آورد
  • در این روز جهنم از زمستان به دنیا بیرون می آید. یعنی؛ شدت زمستان می­‌گذرد.
  • …و اما سبب نامش چنان است که از سده تا نوروز پنجاه روز و پنجاه شب است.
  • …و نیز گفتند که اندر این روز از فرزندان پدر نخستین صد تن تمام شده­ اند. و برخی گویند سبب این است که در این روز زادگان کیومرث، درست ۱۰۰ تن شده ­اند و یکی را از بین خود به پادشاهی برگزیدند.
  • …اندر این روز صد مردم تمام شده بود از نسل مشی و میشانه و ایشان دو مردم نخستین بُوَد، چنان که مردمان آزادکردۀ ارمایل صد مردم شده بودند و همه در کوه دماوند پنهان بودند.
  • مردمان آزادشده، صد آتش بی‌فروختند چنان که همه را افریدون بدید.
  • سده جشن انجام ( تمام شدن) چلۀ کلان و پست­شوی( کاهش یافتن)  شدت زمستان است.

در مبحث پنجم تحت عنوان « سده – جشن انجام چلۀ کلان»  مولف در بارۀ تقویم چله‌­شماری در زمان  قدیم و کهن معلومات مفید ارائه می­‌کند. و نیز در این بخش، بحث­‌های جالبی را در رابطه با موضوع تقویم چله­‌شماری که در قدیم بین مردم رایج بوده ­است بیان می­‌کند. طبق گفته­‌های مولف در قدیم ماه و فصل‌­ها را با چنین تقویمی می‌­شمرده ­اند مثل چلۀ بهار، چلۀ تابستان و چلۀ تیره ماه  و هنوز هم در گفتار برخی شخصان کلان سال در تاجیکستان چنین تقویمی رایج است. سپس با شرح چلۀ زمستان و  شروع جشن سده به نظریه­‌های گوناگون در رابطه با این جشن و اصطلاح جشن سده می‌­پردازد. در  باور ایرانیان قدیم در جشن سده  که برابر با ۱۰ بهمن و ۳۰ ژانویه است ایزد میترا از غار بیرون می‌­آید. و هدف از افروختن آتش در این روز کمک به افزایش نور و گرمی و قدرت و نیرو دادن به ایزد میترا و او را آماده کردن برای فصل بهار است. زمستان در اسطوره‌­های باستانی دوران حکم‌رانی دیوان و نیروهای اهریمنی است و بهار و تابستان دوران حکم‌رانی نیروهای اهورایی و چنین جشن­‌هایی، یک نوع کمک به نیروهای اهورایی به حساب می­‌آید.

مبحث بعدی در بارۀ شیوۀ جشن سده در عصر های ۱۰ و ۱۱ است. در این بخش مولف با استناد به کتاب­‌های تاریخی و قدیمی چگونگی برگزاری جشن سده را تا دوران استیلای مغول که دورۀ از بین رفتن این جشن است شرح می­‌دهد. از جمله در کتاب تاریخ بخارا ( ابوبکر نرشخی ) تاریخی بیهقی ( ابوالفضل بیهقی)و …

مولف در بخش  بعدی این کتاب که به موضوع « جشن سده در بین زردشتیان ایران» اختصاص دارد به شکل مختصر به آداب و رسوم برگزاری این جشن از طرف زردشتیان استان کرمان و یزد اشاره می­‌کند. و نیز جشن «خیرپیچار در بدخشان» و «مراسم هوت در خنگاب» که ادامۀ جشن سده است به شکل مبسوط در دو موضوع جداگانه شرح داده می‌شود. در این بخش مولف به برخی آیین و آداب و رسوم بسیار زیبا و خاص که در میان مردم بدخشان و دریای خنگاب رایج است اشاره می­‌کند. «مراسم چهارشنبه سوری» و « آتش در باورها و مراسم­‌های تاجیکان» موضوعات دیگری این کتاب است که از طرف مولف، عنصر آتش و برخی باورهای اساطیری و نیز مردمی نسبت به این عنصر بررسی شده ­اند. از ص ۸۹ تا ۹۵ به «عقاید و آیین‌­های گوناگون وابسطه به تمام شدن چلۀ کلان» و « همتای جشن سده در کشور های اروپایی» می­‌پردازد. در نتیجه­‌گیری و خلاصه‌گیری کتاب که از ص ۹۶ تا ۹۸ است مولف، به شکل مختصر به اهمیت عنصر آتش و نقش کاربردی آن در زندگی و آداب و رسوم و اهمیت جشن سده و احیای آن در تاجیکستان اشاره می­‌کند.

در آخر کتاب دو ضمیمه پیوست شده­ است. ضمیمۀ اول راهنمایی است برای برگزاری هرچه بهتر و با شکوه‌­تر جشن سده در تاجیکستان و ضمیمۀ دوم به نمونه­‌هایی از شعر شاعران کلاسیک و معاصر تاجیک که با موضوع سده است اختصاص دارد.

این کتاب برای محققانی که به فرهنگ و باورهای مردمی و اساطیری علاقه‌­مندند می‌تواند منبع خوب و مفیدی باشد.

به اشتراک بگذارید:

به اشتراک گذاری بر روی facebook
به اشتراک گذاری بر روی twitter
به اشتراک گذاری بر روی telegram
به اشتراک گذاری بر روی whatsapp
به اشتراک گذاری بر روی email

مطالب مرتبط

گذشته و آینده ناسیونالیسم

آقای فرشاد، دوستی پور فعال سیاسی میهمان قسمت بیست و سوم برنامه آرگومان هستند و درباره عروج ناسیونالیسم به ما توضیحاتی می دهند. ناسیونالیسم به عنوان یک حس وطن پرستی و ایدئولوژی، چگونه ظهور کرد و با گسترش جهانی سازی، چه آینده ای در انتظار ناسیونالیسم است؟