انعکاس شیوه‌ی دولت‌داری خوب در «قوتادغوبیلیک»

دکتر محمد صالح راسخ، استاد دانشگاه بلخ

چکیده:

در اواخر قرن چهارم و سده پنجم هجری در منطقه‌ی ما سه دولت بزرگ حکم‌رانی می‌کردند، دولت سامانی، دولت غزنوی و دولت قره‌خانی. در مورد دولت‌های سامانی و غزنوی پژوهش‌های زیادی از جانب دانشمندان ما و محققین خارجی صورت گرفته است.

در اواخر قرن چهارم و سده پنجم هجری در منطقه‌ی ما سه دولت بزرگ حکم‌رانی می‌کردند، دولت سامانی، دولت غزنوی و دولت قره‌خانی. در مورد دولت‌های سامانی و غزنوی پژوهش‌های زیادی از جانب دانشمندان ما و محققین خارجی صورت گرفته است، ولی در باره‌ی امپراتوری قره‌قاخانیان قلمرو و خصوصیات دولت‌داری آن‌ها، از سوی محققین ما کار درخوری انجام نشده و تا کنون این دولت در کشور ما ناشناخته مانده است. علت این امر شاید این باشد که حاکمیت این سلسله تا افغانستان کنونی نمی‌رسیده و آن‌ها در ترکستان شرقی حکومت می‌کرده اند. این سلسله که در تاریخ به نام‌های مختلفی یاد شده، از قبیل: قره‌خانیان، ایلک خانیان، آل افراسیاب، و آل خاقان، اما با فرهنگ و ادبیات ما ارتباط عمیق دارند. فرمانروایان و بزرگان این سلسله نه تنها به امر رشد زبان و ادبایات ترکی می‌کوشیدند، بلکه در حصه‌ی رشد زبان و ادبیات فارسی  نیز علاقه‌ی فراوان داشتند. به نوشته‌ی استاد مرحوم دکتر احمد جاوید ده‌ها تن از شاعران و نویسنده‌گان فارسی‌زبان  مثل: امیرالشعرا عمعق بخارایی، رشیدی سمرقندی، لؤلؤی، نجیبی فرغانی نجد ساغرجی، علی بانیذی، علی سپهری، پسر درغوش، جوهری، پسر تیشه، و علی شطرنجی، در دربار آن‌ها خدمت می‌کردند و کسانی مثل مختار غزنوی، سوزنی سمرقندی، رضی الدین نیشاپوری از حمایت و پشتیبانی فرمانروایان و، وزیران و بزرگان قره خانیان برخوردار بودند. ( ۲ :۱۲۳)

          هنگامی که در نیمه‌ی دوم سده‌ی یازدهم میلادی یوسف حاجب زندگی می‌کرد، سلطنت قراخانیان استحکام یافته، مرزهای این دولت وسعت و گسترش می‌یابد و حکمرانان این سلسله، مناطق جدید را به تصرف خویش در می‌آورند. مرکز حاکمیت آن‌ها در کاشغر و اردوکینت بود. در شمال آن بلاساغون (کوز اردو) و در غرب آن سمرقند قرار داشت که از جهت تجارت و سیاست از شمار شهرهای بزرگ و پرقدرت به حساب می آمد.(۱: ۱۲۴) برای این دولت نوبنیاد که بعد از دوره‌ی اسلامی از اولین دولت‌های محلی به شمار می‌رفت، نظام مستحکمی لازم بود. درست در همین شرایط، «قوتادغوبیلیک» به گونه‌ی نظامنامه و قاموسی که بیان‌گر اصول اداره‌ی دولت و سیاست های آن و پرنسیپ‌های اخلاقی و قاعده و قانون آنان باشد، تدوین گردد. (۴: ۷۸)  بسیاری از فصل‌های قوتادغوبیلیک در باره‌ی مسایل سیاسی، اجتماعی سده یازدهم میلادی دوره قراخانیان است. مؤلف در این فصل‌ها در مورد دولت و دولت‌داری و حاکمیت، خصوصیات حکومت ایده آل، درباریان و وطایف ایشان، طبقات گوناگون اجتماعی و نقش آنان در جامعه و مناسبات درباریان با طبقات مختلف مردم را ابراز می‌نماید. در بخشی از قوتادغوبیلیک سخن از گزینش حاکمان ولایت است از سوی پادشاه وچگونگی این انتخاب، تا مشکل همیشگی تاریخ، یعنی فرمانروایان بی‌دادگر و مردم تحت ستم تکرار نشود. ستاندن مالیات‌های سنگین از مردم بینوا و آن هم نه به سود خزانه‌ی مملکت، پیوسته باری بوده است طاقت فرسا بر دوش مردم و حاصل آن تقسیم میان حکام ولایات و پادشاهان.

سلسله‌ی قره‌خانیان دو اثر بزرگ علمی را به بشریت هدیه کرده ­اند؛ یکی «قوتادغو بیلیک» از یوسف خاص حاجب است و دیگری دیوان لغات­الترک از محمود کاشغری. قوتادغو بیلیک کتابی است حکمت­آمیز و سرشار از علم و معرفت در باب کشورداری، سیاست‌نامه، نمایشی از آرمان‌شهر، فلسفه، علم و در نهایت داستان آموزشی است که هم‌چنان ارزش‌مند و گران‌سنگ است. این کتاب برای خاقان‌ها نگاشته شده و آموزه‌هایی را ارائه می­دهد که رموز دانش، فلسفه، اخلاق و قوانین اجتماعی است. دومین کتاب هم «دیوان­ لغات­ الترک»، نخستین قاموس دایره­ المعارفی دنیای ترک است. در این کتاب نیز گوشه­ های از فرهنگ و ادب غنی ترکان از پگاه تاریخ تا سده پنجم هجری نشان داده می­شود. این کتاب برای تقدیم به خلفای اسلامی نوشته شده است. این دو کتاب هزار سال پیش نگاشته شده­اند که گنجینه‌ای زوال­ ناپذیر بشمار می­آید.

ادبیات در هر قالب و شکلی که باشد ، نمایش‌گر زندگی و بیان کننده‌ی ارزش‌ها ، معیارها و ویژگی‌هایی است که زندگی فردی و جمعی بر محور آن می‌چرخد. آثار ادبی گاه از منظر قومی و ملی و گاه از منظر عاطفه و احساس با زندگی پیوند می‌خورد و گاه نیز در گذرگاه خردورزی و اخلاق به تعلیم و ارشاد مخاطبان می‌پردازد. «قوتادغو بیلیک»نیز اثری است که از منظر خردورزی و اخلاق به بازتاب زندگی پرداخته است.

در زمره‌ی متن‌هایی تعلیمی که در حوزه‌ی فرهنگی ما نوشته شده، آثار بسیاری است که مشتمل بر سرگذشت پادشاهان و امیران و بزرگان و نیز مسایل سیاسی و اجتماعی است، اما برخی از آن‌ها این امتیاز را دارند که نویسندگان شان خود مصدر کار بوده اند؛ نظیر ابوالفضل بیهقی (دبیر عهد سلطان محمود غزنوی و سلطان مسعودغزنوی ) مصّنف تاریخ بیهقی و عنصرالمعالی کیکاووس، از امرای آل زیار، مؤّلف قابوس‌نامه. دراین گونه کتاب‌ها چون مؤّلف دبیر سلطان بوده است، یا خود کشورداری می‌کرده و به ریزه کاری‌ها و دقایق امور دولتی از نزدیک آشنایی داشته، نکات سیاسی و اجتماعی فراوا ن در آثار آن‌ها مندرج است. چنین شخصیت‌های ادبی در تاریخ ادبیات ترکی نیز بوده که یکی از این‌ها یوسف خاص حاجب می‌باشد. از این گرامی مرد، کتاب ارزش‌مند «قوتادغو بیلیک» که  بعضی‌ها به معنای (دانش سعادت بخش) ترجمه کرده اند، به دست ما رسیده است.  این اثر گران‌بها به قول داکتر جواد هیأت اولین اثر شعری ترکی بعد از اسلام بوده، جمعا دارای (۶۶۴۵) بیت است و در آخر اثر سه قصیده (۱۲۴ بیت) و (۱۷۳) دو بیتی به شکل شعر قدیم ترکی گنجانیده شده است. (۴: ۶۱ )

قوتدغوبیلیک که برخی ها آنرا «شاهنامه‌ی ترکی» نیز خوانده اند، یکی از متن های مهم حماسی و از آثار زیبای ترکی میانه است که به معنای «دانش سعادت بخش » ترجمه شده است. اما در باره‌ی نام کتاب در سال‌های اخیر بررسی های صورت گرفته از لحاظ سیمانتیک و ایتمولوژی نادرستی چنین ترجمه‌ای را به اثبات رسانده است. در زبان ترکی کهن «قوت» از ریشه«قوتادماق» به معنی اداره می آید و یکی از کهن ترین اصطلاحات سیاسی و فرهنگی زبان ترکی است؛ حتا این اصطلاح در متون پیش از اسلام نیز استفاده شده است. چنانچه فرمانروای بزرگ ترک مته خاقان در نامه‌ی خود به خاقان چین خود را با لقب« تانگری قوتی تانهو» (خاقانی که اقتدارش را از خدا گرفته) یاد می‌کند. از سوی دیگر دو سوم موضوع هایی که مورد بحث در قوتادغوبیلیک به تبادل نظر میان فرمانروایان و وزرای ایشان در باره مسایلی نظیر اخلاق، دولت و سیاست اختتصاص یافته است. بنابراین اگر قوتدغوبیلیک را به شکل «علم سعادت بخش» ترجمه نماییم، بین محتوا و نام اثر تناقض به میان می آید.  از کتاب قوتادغوبیلیک و متون قدیمی‌تر از آن چنینی برمی آید که «قوت» درست مترادف «امپریوم» | emperium|  در حقوق مدنی روم می‌باشد . بناء قوتادغوبیلیک باید «علم دستیابی به اقتدار» و یا « دانش اداره‌ی دولت» ترجمه گردد.

در قوتادغوبیلیک که مشتمل بر مسایل حکومتی، سیاسی و اجتماعی دوره قراه‌خانیان است، وضع حکومت، سازمان اداری، طبقات اجتماعی و آداب و رسو م روزگار به طور جامع مطرح گردیده است . موضوع کتاب، سیاست و کشورداری و سازمان اداری  و آداب و رسوم در دوره‌ی قراخانیان است که با بیانی دل‌نشین همراه با داستان‌های آموزنده و حکایات لطیف به تحریر درآمده است. مؤلف در این اثر گران‌بها مفاهیم ترقی خواهانه‌ی اجتماعی، سیاسی، اخلاقی، تربیتی و جهان‌بینی خود و عصر خویش را به گونه‌ی بدیعی مجسم نموده و در زمینه‌ی تاریخ، دانش‌های متداول آن زمان؛ اتنوگرافی و آگاهی‌های دیگر را به صورت بدیعی ارایه می‌دارد. یوسف خاص حاجب این اثر را در «بلاساغون» آغاز کرده و در کاشغر به پایان رسانیده و به پادشاه قراخانی ـ بغراخان ابوعلی حسن بن ارسلان خان اهدا کرده است. او با این اثر خود شهرت و آوازه یافت تا جایی که بغراخان به او لقب «خاص حاجب» را اعطا و تقدیرش نمود.  آگاهی، هوشمندی  و دانش وی در این کتاب پرارزش جلوه گر است. او که در کودکی و جوانی در دستگاه پدر، از آموزش‌های ویژه برخوردار بوده، افزو ن بر سواری، تیراندازی  و  شناگری از دانش آموزگاران واستادان زمان نیز بهره‌ها گرفته است. از این رو، گذشته از قلم توانایی که در نویسنده‌گی دارد در همه موضوعات کتاب از رموز مملکت‌داری و آیین‌های جنگ و سوار و سپاهی گری گرفته تا ادبیات، طب، ستاره شناسی، موسیقی و بازرگانی و جز این‌ها با آگاهی شگفت انگیزی سخن می‌گوید. صداقت و روشن‌گویی و خیراندیشی نویسنده، چیزی نیست که طی مطالعه‌ی کتاب دریافته نشود. در حقیقت اثر او، رهنمودهای مردی  آزموده در زندگی فردی، سیاسی و اجتماعی در نهایت روشنی و راستی در نوشته‌هایش منعکس است. گذشته از همه‌ی این‌ها فروتنی او که با همه می‌خواند، نمونه‌ای از منش آزاده‌ی نیاکان مان، و علاقه‌ی مفرط آن‌ها را به دانش، صلح و دوستی، تسامح و روابط نیک با همسایگان نشان می‌دهد. این‌ها نشان می‌دهد که یوسف خاص حاجب مردی است پرمایه و دانشور، واقع بین و میانه رو، مرد‌م شناس و آگاه به روان شناسی فردی و اجتماعی، سیاست پیشه و دوراندیش با نگاهی ژرف.

         مؤلف این اثر در علم ریاضیات نیز اطلاعات عمیقی دارد و به خوانندگانش تقدیم می­‌کند. او از جمع و تفریق، ضرب و تقسیم آغاز کرده تا جذر و توان، از جبر و مقابله تا دیگر بحث­‌های ریاضی سخن می‌­راند، آنگاه از فلزاتی مانند طلا و مس، نقره و آهن، از تبدیل عناصر به هم‌دیگر و ترکیب آن‌ها، از رنگ‌ها، جانوران و حیوانات، چهارپایان، خزندگان و درندگان، پرندگان و چرندگان، از حیواناتی که در زمین و زیرزمین، در هوا و در آب زندگی میکنند اطلاعاتی جذاب و جالب در اختیار خواننده می­‌گذارد.

           یوسف خاص حاجب حتا از سلامتی و بیماری‌ها می­‌گوید، از کودکی تا پیری، از مزاج انسان‌ها، طبایع مختلف، طبیعت گرم و سرد، از خون و رگ‌ها، از اعصاب و دیگر اطلاعات پزشکی روز سخن می‌­راند و نشان می‌­دهد که دارای تحصیلاتی عمیق از طبیعت و ماورای ­طبیعت است. آن‌گاه به عالم معنوی پا می­‌نهد و از عقل و خرد، شعور و درک، احساس و عاطفه سخن می­‌راند و با مثال‌های ساده و زیبا در آموزش آنان به فلسفه تلاش را آغاز می­‌کند. او حتا این که چگونه می­‌توان عقل و خرد را پاکیزه کرد و فهم و ادراک را توسعه داد با دیدی علمی و فلسفی بیان می‌­کند و کتاب خود را با اندیشه­های بزرگان عالم از چین تا مصر زینت می‌­دهد. او با نقل گفته‌­های این بزرگان، مردم را با اندیشه­‌ها و خود این بزرگان آشنا می­‌سازد و به نقل و گاهی نقد گفته‌­های آنان دست می‌­یازد. او به دنیای دین هم وارد می­‌شود و در جهت پیوند دین و فلسفه تلاش می­‌کند. او از اندیشه‌های شرق و غرب، از چین تا ایران و روم و مصر سخن می‌­راند.

        او شناختی درخور از کشورهای مختلف دارد، از بالاساغون تا خراسان، از روم و یونان، تا شام و مصر سخن‌های گفتنی دارد. از فرهنگ و زبان ملت‌ها می­‌گوید. از شعر و داستان‌ها، از هنرهای ادبی، فرهنگ عوام و خواص، و هزاران موضوع دیگر سخن رانده و اثر خود را همچون شاه‌کاری بی‌مانند تقدیم بشریت می­‌کند. «قوتادغوبیلیک» سیاست‌نامه هم هست. خاص حاجب در این باب هم به گفته­‌ها و نوشته‌­های اندیشمندانی از چین تا مصر پرداخته ­است و آن‌گاه رو به مردم خود کرده و آموزه‌های زیبایی را به ویژه به ائلیک – حاکم ترکان می‌­آموزد. کشورداری موضوعی است که در کتاب‌های فراوانی به ویژه بعد از رنسانس می‌­توان یافت. اما خاص حاجب سده­‌ها پیش‌تر از این اندیشمندان اروپایی اندیشه‌هایی را فراپیش نهاده و قوانین زیبایی را نگاشته است. می‌­توان اندیشه‌­های او را در این باب نه تنها با افکار این بزرگان، بلکه با اندیشه­‌های معاصران نیز به تطبیق و بررسی نشست.

به اشتراک بگذارید:

به اشتراک گذاری بر روی facebook
به اشتراک گذاری بر روی twitter
به اشتراک گذاری بر روی telegram
به اشتراک گذاری بر روی whatsapp
به اشتراک گذاری بر روی email

مطالب مرتبط