هنر و معماری اسلامی در تربت جام، ایران

شیوان ماهندراراجا

مرقد شیخ‌الاسلام، شیخ احمد جام پس از مرگ او در سال ۵۳۶ هجری قمری/ ۱۱۴۱ میلادی ساخته شده است. به هر صورت، نخستین قدم ساخت این بنا در تربت جام تا سال ۶۳۳ قمری/ ۱۲۳۶ میلادی برنداشته شده بود. در همین سال بود که بانیِ ناشناخته‌ای سرمایۀ ساخت گنبد این بنا را که پشت ایوان پنهان مانده بود، متقبل شد. با فرض اینکه این کار حدود پانزده سال پس از یورش مغول به ایران شروع شد، حدس بر این است که فرد بانی، مغولی غیر مسلمان، یا مسلمانی در خدمت مغولان بوده است.

از آنجایی که طراحی گنبد نمایانگر حکم‎فرمایان متعدد ایران –ایلخانان مغول (۱۲۵۴–۱۳۳۵)، تیموریان سنی‌مذهب (۱۳۸۱–۱۵۰۶) و شیعیان صفوی (۱۵۰۱–۱۷۲۲) –  است، تا کنون به عنوان حوزۀ علمیه، خانقاه صوفیان، مسجد یا اثری هنری از آن استفاده کرده‌اند. حامیان برجسته‌ای مانند تیمور لنگ، فاتح ترک (متوفی ۱۴۰۵) و شاه عباس بزرگ، شاه مشهور شیعه‌مذهب ایران (متوفی ۱۶۲۹) به این بنا نظر مثبت داشته‌اند. این مجموعۀ هماهنگ معماری و هنری در تربت جام، حیرت‌انگیز است. سبک‌های معماری و تزئینات هنری تربت جام در مناطق دیگر ایران، هند، استانبول و آسیای مرکزی نیز دیده می‌شود.

یکی از نماهای دکوریِ این بنا در تربت جام، حسن معاشرت مذهب سنی و شیعه در دوره‌های حساس تاریخ سیاسی و مذهبی ایران را منعکس می‌کند. تغییر اکثریت جمعیت ایران از تسنن به تشیع در سال ۱۵۰۱ شروع شد، زمانی که اسماعیل، شاه تازه بر تخت نشستۀ این کشور (۱۵۰۱–۲۴) اعلان کرد که زین پس تشیع مذهب رسمی ایران خواهد بود.

ایوان، بخشی مهم معماری ایرانیان شرقی است.

هنر تزئینیِ ایوان این بنا در ۸۸ فوت/ ۲۶ متر و ۸ سانتی‌متر کل این بنا نیز وجود دارد. ساخت ایوان حدود سال ۷۶۳ قمری/ ۱۳۶۱- ۶۲ میلادی به پایان رسید و از ۲۵۰ سال پیش بدین سو با خرابی‌هایی روبرو شده است که نیاز به مرمت دارد؛ عمدتاً به این دلیل که تشیع گسترش یافت، برخی از مریدان شیخ احمد و حافظان مرقد او به مذهب تشیع گرویدند یا به سرزمین‌های سنی‌نشینی مانند آناتولی عثمانی و هند مغول مهاجرت کردند. همایون، امپراتور مغول (متوفی ۱۵۵۶) و پسرش، جلال‌الدین محمداکبر (متوفی ۱۶۰۵) که خودشان نیز از بازماندگان شیخ احمد جام بودند، نوادگان شیخ را با روی باز پذیرفتند.

ایوان، بخشی مهم معماری ایرانیان شرقی است. اندرو گودارد، پژوهشگر برجستۀ فرانسوی چنین می‌گوید: بر خلاف سنت معماری غرب که گنبد کلیسا بخش مهم و مشرِف آن بود، ایوان بزرگ و مجلل مهم‌ترین بخش مساجد عادی و مساجد جامع در خراسان است. به راستی، ایوان نور امیدی در دل مسافران و حاجیان می‌افکند.

شاه عباس (۱۵۸۷–۱۶۲۹) را با تعصبش می‌شناسند، با اینکه کسانی که در برابرشان متعصب بود لزوماً سنی‌مذهب نبودند. او در سال ۱۰۲۲ قمری/ ۱۶۱۳–۱۴ میلادی دستور نصب تزئیناتی را بر این ایوان صادر کرد. داستان سخاوت او بر کتیبه‌ای ( با خط ثلث زیبایی) نوشته و بر بالای ایوان نصب شده است. این کتیبه به طرفداران او یادآوری می‌کند که برای دوام پادشاهیش (خلد الله ملکه) دعا کنند. در پایین ایوان آیاتی از سورۀ مُلک نوشته شده است. بازسازی و تزئین ایوان به موادی ویژه، استادکاران چیره‌دست و هزینه‌ای گزاف نیاز دارد.

چرا شاه‌ عباس به پیر سنی‌مذهب و مرقد او افتخار می‌کرد؟ گزارشات تاریخی پاسخی به این سؤال نمی‌دهند.

افسانه‌های فراوانی در تربت جام وجود دارند در مورد اینکه چرا شاه متعصب شیعه‌ دستور ساخت مرقد فردی سنی‌مذهب را داد. داستانی مشهور این است که شاه عباس به صورتی معجزه‌وار دریافته بود که پیر مدفون در تربت جام (شیخ احمد جام) شیعه است!

به اشتراک بگذارید:

به اشتراک گذاری بر روی facebook
به اشتراک گذاری بر روی twitter
به اشتراک گذاری بر روی telegram
به اشتراک گذاری بر روی whatsapp
به اشتراک گذاری بر روی email

مطالب مرتبط

نقش امیر علی شیر نوایی در توسعه فرهنگ و هنر تیموریان

یافته‌های پژوهشی تحت نام «بررسی نقش امیر علی شیر نوایی در توسعه‌ی جریان فرهنگی – هنری عصر تیموریان» نشان می‌دهد که امیر علی شیر نوایی، زمان عهده‌داری مقام صدارت در حکومت میرزا سلطان حسین بایقرا، اقدامات و کارکردهای قابل ملاحظه‌ی در راستای فرهنگی – هنری و کثرت‌گرایی فرهنگی داشته‌ است.

من قربانی می‌شوم: رنج کارگران جنسی کابل

در افغانستان، تن‌فروشی غیر قانونی‌ست. اما تا زمانی‌که جنگ‌دوامدار که فقر گسترده را با خود به همراه دارد وجود داشته باشد، شمار مردان و زنانی‌که این تجارت را منحیث آخرین گزینه برای زنده ماندن می‌دانند، افزایش خواهد یافت.